K.binxetê.07.12.05
Þêx Ehmedê
Þêx Mihemedê Cizîrî
( Melayê Cizîrî ) 1407 - 1481
Konê Reþ
Þêx Ehmed bi navê (Melayê Cizîrî) di nav gelê kurd de
hatiye naskirin,ew helbestvanekî zor bi nav û denge. Helbestên
wî mîna ayetên Quranê ne di kûrbûn û firehbûna wateya xwe
de.Hezkirin û evîndariyek bilind ji nav gotinên helbestên wî
difûre,hevgirêdana gotinan di helbestên wî de mîna libên
tizbiyê, bi dûv hev de rêz dibin,û wek ava çemê Dicle diherikin.
Sebaretî me kurdan û zimanê kurdî, dîwana helbestên Melayê
Cizîrî ji me re mîna dîwana helbestên (Hafizê Þîrazî )û
dîwana (Fazilê Camî) ye di zimanê farisî de,û dîwana (Kurê
Farid) di zimanê erebî de û dîwana (Fidalî )di zimanê
tirkî de,ji ber huner,pîþ û saziya herî bilind ku têde bi kar
aniye û bêjeyên ji çend zimanan di nav zimanê kurdî de bi
rengekî profîsyonale hunandiye,û bi rengekî qubebilind hestê xwe
yê giyanî ji evîna Selma yê ,ji evîna Xwedayî û sofîtiyê
deraniye...
Belê mixabin ji ber ku dîwana wî zû nehatiye çapkirin,gelek
destan pê lîztiye,û her yekî li gor kêfa xwe gotin û hevokên wê
guhertine,û wiha di ser 350 salî re dîwana helbestên Cizîrî,
toþî pêlîstin,guhertin û talanê bûye, ta ku di sala 1958 an de
Mele Ehmedê Zivingî (Miftiyê Qamiþlo yê berê) û bi
alîkariya mele Abdulselam Nacî yê Botî, ji nû dîwana wî
bi þirovekirineke bedew berhevkiriye û daye çap û belav kirinê
bi navê(Ristika Cewheran di Þirovekirina Dîwana Melayê Cizîrî
de).
Navê wî Þêx Ehmed e,hem jî bi naznavê (Nîþanî) di hin
helbestên xwe de diyar kiriye,Bi wateya (Nîþan) ango ew wek
mertal bû ji tîrên evîn û hezkirinê re.Navê bavê wî þex
Mihemed e bi koka xwe ji hoza Bextiyan e di herêma
Botan de.
Gelek dîrokzanan jiyana wî û heyamê ku têde jiya ye ne wek hev
nivîsandine,belê mele Ehmedê Zivingî yê ku dîwana wî di sala
1958 an de çap kiriye,vê yekê zelal dike ku ew di sala 1407 an
de li bajarê Cizîra Botan ji dayik bûye,di destpêkê de li
ber destê bavê xwe þêx Mihemed xwendina seretayî di Qurana pîroz
de xwendiye ,û di pey re xwendina bilind li Amedê,Hekarê û
Amadiyê xwendiye û wiha ta ku teza xwe di warê zanîna olî de li
gundê (Strabas) nêzîkî Diyarbekirê, li ser destê mele
Taha wergirtiye.
Di pey re bûye melyê gundê (Serba)di eynê herêmê de,û
paþê li bajarê Eskîfê (Hesenkêfê) akincî bûye û gelek mele ji
ber destê wî derketine..Hin dibêjin li Eskîfê evînek Xwedawendî
pêre çêbûye û dûrî mijûbûna zanîna beyan(Zahirî)bûye,û
tev mêla wî ketiye ser zanîna nebeyan de(Batinî),û di
rengê dînekî de vegeriya ye bajarê Cizîra Botan û lê bi cih û
war bûye,ta ku çûye ber dilovaniya Xwedê .
Bi texmîn di sala 1481ê de,û ew di qebokê de,di rex medeseya Sor
de hatiye veþartin.Roja îro gora wî cihê serdana keç û xortên
bajarê Cizîrê ye û bi navê ziyareta þêx Ehmed tê naskirin.
Hin dibêjin ku, ew hevçerxê mîr Þeref Xan e kurê mîr Evdalê
Azîzî bû ewê ku mîrê Cizîra Botan bû ,li gor ku Þeref Xan
Bedîsî di Þerefnameya xwe de behis dike di sala 1596
an de ,û mîr Þeref Xan e yê ku Medreseya Sor di rex sûra
Cizîrê de, ji baxerb ve avakiriye ,û gelek gund û zevî ji vê
medreseyê re terxan kirine ji bo xerciya mamostayên Medresê û
þagirtên wê.Çiko xwendin, razan,xwarin,û vexwarina wan ji kîsê
medresê bû.Bê guman ,piþtî ku Melayê Cizîrî ji Eskîfê zîvirîye
Cizîrê, bûye mamoste di wê Medresa Sor de,û gelek melayê
pehlewan ji ber destê wî derketine.
Tê gotin ku, li wir hez keçekê kiriye bi navê (Selma)an(Sitiya
bisk kesk)ji malbata Azîzan û gelek helbest di evîndariya wê
de nivîsandine,û dibêjin ku her roj diçû nav goristanê, reserî
koçka Selmayê ,piþta xwe dida kêlekê û helbest di pesnê Selmayê
de di hûnandin. Dibêjin, ew kêl ji heyecana evîna di hinavê
Melayê Cizîrî de disincirî, pîrejinek jî ferî wê kêlê bibû her
ku mela dizîvirî wê hevîrê xwe bi wê kêlê ve vedida...Hêjî ew
kêl diyare li ber çavan di hewþa medreseya Sor de,di serdanekê
de þanî min dan..
Di van çend malikên xwarê de, ji nizma malayê Cizîrî di pesinê
mîrê Cizîra Botan Mîr Þeref Xan de, xweþ diyar dibe ku
Cizîrî di mederseya Sor de mamosteyî
kiriye hem jî ku navê Kurdistanê bi kar aniye:
Xef wan reþandin dilxweding
Teþbîhên tîrên mîr Þeref..
Di cihekî din de wiha dibêje:
Ne tenê Tebrîz û kurdistan li ber hukmê te bin
Sed wekî þahê Xurasan defrewarê te bin..
Hem jî wiha gotiye:
Tenha ne kurdistan didin
Þîraz û Yeng û Wan didin
Her yek li ser çehvan didin
Ji Espehan têtin xerac..
Min ev helbest ji dîwwana wî bijartiye wek diyarî ji evîndarên
helbestên wî re bi hêvîme ku cihê razûbûna wan be.
Xelkno li min kin þîretê Ew dilbera zêrîn kemer
Min dî di halê xifletê Hat der ji burcê wek
qemer
Hat der ji burc û penceran Dil girt û da ber xinceran
Ev renge halê dilberan lew aþiqan xûn bû ceger
Qelb û ceger min bûne xwîn Lora ku nû derbûn birîn
Ay can were halêm bibîn Wer rûh ji qalib bîne der
Canê min erba ser cesed Mizgîn bi afaqan resed
Alem hemî pê bin hesed Însan û cin û canewer
Alem hemî têk bûne sef Seyrên li þahê min bi xef
Hatin temaþa car teref Þatir xumar tayên diber
Hat patîþahê pir sipah Qamet elîf dêm þibih mah
Dad û meded sed ah û ah Zilf û eqarib têne ser
Gez tême xelkno eqrebê Mestim ji þewqa xebxebê
Îro eqarib hate xwar Çû nêv baxê guledar
Ew bexçeya her lê buhar Lo bilbilan lê qal û þer
.... ...... ...... ...... ......
...... ...... .....
Konê Reþ
Qamiþlo
|
