.

Xwendina pirtûkan ji min re ne hobî ye. Nexweşî ye. Ez evîndarê xwendina pirtûkan, ew jî hevalên tenêbûnê û xezîneyên manewî ne. Hejmarek pirtûkên hilbijarte hene ku li ber destê min in. Ez hemalê wan, ew jî derdê min dikşînin. Ez dixwazim di vê rêzenivîsê de, li ser wan pirtûkan kûr bibim.

 Kaniya klasîkên me: ”Filîtê Quto”

Gabar Çiyan

 Kilamên kurdî beşek ji rûpelên dîroka me parastine. Em bi saya wan li ser gelek buyerên giring dibin xwedî zaniyarî. Her yek ji wan li ser dema xwe ji aliyê çandî, civakî, ziman û hwd gelek nirxan di xwe dihilînin: Li ser lehengiya şexsiyetan li dijî dewletê, li ser şerê birakûjî û xiyanetê, beşek ji wan jî li ser evîndariyê hatine gotin. Hinek ji wan kesan weke mîsalên xirab û nebaşiyê, şexsiyetin ji wan dibin nimuneyên merdî û lehengiyê.

Berhemên wisa giranbuha pêwîstiya xwe bi parastinê hene. Divê bêne nivîsîn. Bibin naveroka fîlm û lîstikên şanoyî. Bi rêya helbestan derbasî neslên nû bibin. Xebatên wisa dikarin nirxên me biparêzin û li ser nigan bihêlin…

 Kilamên me û lehengên wan...

Em têra xwe di bin bandora wan de mane. Ketine xewnên me. Em bi hineka serbilind bûne, carna ji şexsiyetna pir hêrs bûne û helwesta wan, nefret û kîna me zêde kiriye.

Serpêhatiyên evînî jî bandora xwe li me kirine. Dilketinên ku sînora nas nakin pir in, yên ku tixubên olî û toreyan hildewîşînin îro jî têne gotin û guhdarîkirin.

Em gelekî hez ji wan dikin. Ew beşek ji jiyanê ne…

 Apê min Ehmed. Evîndarê kilamên lehengiyê bû. Meta min Ferha dayika şehîdan û ji awira buyerên herêmî ve kitêbxaneyek zindî bû. Eywana me, anku mala mêvanan. Ew bûn kaniya min. Sohbetên li wir, ji kilam, serpêhatî, çîrokan dirêjî siyaseta rojane dibûn. Wana, ji hevaltiya polîtîk bêhtir avakirina dostaniyên xurt pêşniyar dikirin. Giringiya xurtkirina pêwendiyên erênî dane min. Hezkirina xelkê xwe û girêdana bi cihê xwe li min ferz kiribûn.

Wan şikil dane min. Gelek spas.

 Çîrokbêjên aliyê Botanê, ji herêma Sêrtê balkêş bûn. Çîrokên wan ber êvarkî, piştî şîvê dest pê dikir. Carna du rojan berdewam dikir. Dengbêj dibûn mêvanê me. Di ber ribabê de anjî bê instrument dest bi kilamên xwe dikirin. Ez zarok bûm. Min fêm nedikir. Fêrbûna peyvên bijarte û zimanê bilind ne karê rojekê bû. Wan ez nexweş xistim. Bûm nexweş û evîndarê zimanê bilind. Peyvên pîroz...

Kilam hene min dihejînin, serxweş dikin. Mîna pêlên deryayê, min li ber xwe dibin. Hîsên wisa jiyanê bi watetir dikin.

 Ez bêhtir hez ji kilama serîhildana Mala Eliyê Ûnis dikim. Spas Kevirbîrî ku te piralî cî daye vê serpêhatiyê.

Mala Eliyê Ûnis anku ”Qewmê Çiya”. Peyva Qewmê Çiya, bi gelek siran barkirî ye. Gelek tiştan ji min re dibêje. Peyvek kin e, lê koka xwe dirêjî dîroka me dibe.

Mala Eliyê Ûnis, şerê dewletê dikin û di navbêra 1925-1930 de mecbûr dimînin ku jiyana xwe li çiyê derbas bikin. Lewma peyva ”Qewmê Çiya”, dostaniya çiyayên me û parastina kurdan li wir, ji me re ne xerîb e...

 Di vê stiranê de li ser pirsa ”di şer de hedefên eslî” mesajên zelal hene. Îro jî dikarin ji me re bibin alîkar. Rêya me ronî bikin. Wisa dibêje Denbêjê hêja Salihê Qubînê:

 ”Bavêminbûno li nefera nexin / heçî nefer in, emirqûl in

Çavê dê û bavê wan e li riya wan e / Hûn ê çavê xwe bigerînin

Li şewqemezinan li terfîliya / Ay yildizî li ser mile wan e

Xweyê miaşê giran e / Çavê wan li aferiman e

Em ê îro hilînin heyfa / Feqîr û meqirên Omeriyan e…”

 Mîrê Ribabê Miradê Kinê bi kilama xwe, ne tenê Serîhildana Mala Eliyê Ûnis ronî dike, her wisa jibo îro jî gelek tiştan ji me re dibêje. Ew tirka weke “qisasê serê me” dide danasîn. Nêzîkbûna li wan bi xeter dibîne. Û Enqerê navenda çareseriya pirsgirêka me nabîne. Peytextê Kemal û mêjiyê wî, jêdera fermana me kurdan dibîne.

Kinê, egîdî û fedekarîya gelê Kurd tîne bîra me. Li ser tifaqê radiweste û bi vê yekê me mecbûr dike ku jibo çareseriyê, em li ser rêyên nû hizir bikin:

“…Bi sê telaqên berdana

Go emê sere xwe nekin şewqana

Emê destê xwe nekin kelemçana

Emê berê xwe nadin tu hepisxanê giran a

Bira emê tu cara destê xwe nakin

Destê wan bêbavên tirkan a

Bira heçî ew in, ew qisasê serê me bi xwe na

Bira bîra we nayê wextê ku Şêx Seîd

Li devê Ulu Camiya Diyarbekirê xeniqandin

Û stuwê wî avêtin şerîtê

Bûkên serbizêrî

Bi sere mala xwe ve dageriyana…”

 Kilama ”Bavê Fexriya” jî li ber dilê min şêrîn e. Min bi dehan caran lê guhdarî kiriye. Ez îro ji dikim. Ji evîna yek alî pêk tê çîroka wê. Hezkirininek wisa pîroz û bi hîsên zelal barkirî nehatiye dîtin. Em kurteçîroka evîna keçka Mesîhî, ji nivîskar Salihê  Kevirbirî guhdarî bikin:

 Dilê keçikek fileh li ser Bavê Fexriya hebûye. Keçik bi hisnê dinyayê wekî ronahiya heyvê delal bûye. Her çi qas keçik ji Bavê Fexriya hez dike û bi dehan kilaman li ser wî çêdike û dibêje jî, haya Bavê Fexriya jê tuneye. Keçika fileh bi salan di kilamên ku çêkiriye de navê Bavê Fexriya bi lêv kiriye. Li gorî dengbêjên herêmê, keçikê bi deh meqaman kilam li ser bavê Fexriya çêkirine. Piştî ku di ser çêkirina van kilaman re sal derbas dibin û nav dengê vê kilamê bi saya dengbêjan belav dibe, Bavê Fexriya nû tê derdixe ku keçikê kilam li ser wî çêkirine. Ya rastî, bi van rêzikan wekî, Bavê Fexriya, Kekê Yeho, Torinê Mala Ezo Sebrî tê derdixe ku kilam li ser wî hatiye çêkirin. Bavê Fexriya piştî ku ji vê yekê haydar bûye, wisa gotiye: Heger min bizanibûya ku ew çend dilê wê li ser min heye, min ê ew miheqeq ji xwe re bianiya…

 Em beşekî ji kilama wê pêşkêşî we dikin:

 Bavê Fexriya, heyra li min hatî êvara înê

Ez ê rabim ciyê Bavê Fexriya, Kekê Yaho, Torinê Mala Ezo

Deynim li koçka jorî li eywanê li şaneşînê

Ez ê xwe bavêjim tor û bextê Helakerê File vî hekîmî

Bejim, li bextê te û Xwedê me birînên Bavê Fexriya bikewîne

Ber û memikê min evdala Xwedê

Ji birînên Bavê fexriya re

Bike melhema li ser birînê

Bavê Fexriya, heyra bejna te zirav e

Ji xoxa xemilandî

Min rojê sê cara pê girtî ji eşqa dilê rezîl

Bi ser xwe de daweşandî

Rabe sala îsal bi destê min xemşê min karxezala

Ji xwe re bigire birevîne

Bavêje Xeta Sûrî nav ereban lêvdeqandî…

 Serpêhatiyên mîna Mala Eliyê Ûnis, Bavê Fexriya, Emê Gozê, Gênc Xelîl û Edûlê, Emînê Perîxanê, Bişarê Çeto, Dr. Yusuf Azizoglu û hwd pir in. Pir giring e ku nirxên wisa hêja bêne parastin. Teknîk û mecalên îro rê didin ku mirov van nirxên pîroz biparêze. Wan vejîne.  

 Nivîskar Salihê Kevirbirî di serdana xwe a Swêdê de qala xebatên xwe li ser van nirxên pîroz kiribû. Dengbêjiya Kevirbirî jî heye. Lê qet nebûye cihê niqaşê. Kevirbirî bi xwe gelek kilaman zane û bi formek modern dibêje.

Kevirbîrî bi berhema “Filîtê Qûto”, 20 serpêhatiyên klasîk pêşkêşî xwendevanan dike. Di dawiya pirtûkê de wêneyên gelek kesên hunermend û kesên bi serpêhatiyan re têkildar hatine bicîkirin. Formê dengbêjiya Kevirbirî di pirtûkê bi xwe de jî tê dîtin. Serpêhatî bi du forman tên ronîkirin:

1-      Kilamên orîjînal li ser serpêhatiyê

2-      Pêşkêşkirina serpêhatiyê bi formê nivîsînê /senaryo…

 Herdu form mecalê didin neslên nû ku karîbin serpêhatiyan baştir fêm bikin. Xebata Berhema Kevirbirî, ji kesên dixwazin ji awira sînemayî, şanoyî, edebî û hwd jî li ser van serpêhatiyan bixebitin jî deriyên nû vedike.

 Pirtûk, ji 170 rûpelan pêk tê. Bi kurdî ye. Di gulana 2001 î de di nava weşanên Perî de derket. Kesên bixwazin dikarin ji vê navnîşanê re binîvisînin: Weşanên Perî, Mesrutiyet Cad. Ankara Apt. no 48/2, Galatasaray-Beyoglu / Istanbul. Tel . 90 212 251 49 01.

 Me xwe gehand Kevirbirî û em pê re axifîn. Em bi we re pay dikin:

 - Ji kerema xwe re xwe bide nasîn. Salihê kevirbirî kî ye?

S. Kevirbirî: Salihê Kevirbirî, di sala 1973-yan de li Batmanê hatiye dinyayê. Xwendina xwe li navçe û bajarên wekî Batman, Farqîn, Misirc, Edene û Eskîşehîrê kiriye.
Di sala 1992-yan de bi derketina Rojnameya Welat re, ji zimanê dayîka xwe haydar bûye. Li herêma Çukurovayê di rojnameya Welatê Me de cara yekem dest bi karê rojnamegeriyê kiriye û heta rojname hatiye girtin, li herêmê berpirsiyariya rojnameyê kiriye. Piştî girtina Welatê Me, kar û barê rojnamegeriyê di rojnameya Azadiya Welat de berdewam kiriye.
Di destpêka sala 1997-an de hatiye Stenbolê, di heman rojnameyê de bûye berpirsiyarê Karê Nivîsaran û ji ber vê peywira xwe, bi dadgeh, girtîgeh û dozgeran re nasraw bûye.
Ji bilî Welat, Welatê Me û Azadiya Welat; nivîsar, hevpeyvîn û lêkolînên wî di kovar û rojnameyên bi navê Ozgur Polîtîka, Demokrasî, Ozgur Bakiş, Radikal 2, Milliyet Populer Kultur, Esmer, Multîkultî, Çavreş, Çira, Yeni Gundem, Jiyana Rewşen, Avaşîn, Nûbihar û Nûdemê de hatine weşandin. Vê gavê di malpera Netkurdê de, di quncikê xwe yê bi navê “Hevîrtirş” de bi domdarî dinivîse.
Nivîskar, li ber qedandina “Antolojiya Dengbêjan” e û li ser romana “Koçero” kar dike.
Kevirbirî, Endamê Navenda PEN-a Kurd, Endamê PEN-a Navneteweyî û Endamê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ye.

 - Ji kerema xwe re ji xwendevanên mer e qala xebatên xwe bike…
S. Kevirbirî:  Filîtê Quto (kurdî), Weşanên Pêrî 2001, Stenbol, Karapetê Xaço (tirkî), Weşanên Sî 2002, Weşanên Elma 2006, Stenbol (Dawiya sala 2007-an, li kurdî hate wergerandin, li ber çapê ye),  Gera Pênûsê (kurdî) Weşanên Sî 2003, Stenbol,  Kürt Halk Türkülerinden Seçmeler (Ji kurdî bo tirkî werger: Mazlûm Dogan) Weşanên Evrenselê – 2004, Stenbol, Bir Dunya Ozani: Sivan Perwer (Ozanekî Cîhanê: Sivan Perwer) (tirkî) Wesanên Elma 2004, Stenbol. Romanên ji aliyê min ve hatine wergerandin ev in: Buyuk Dagda Kuçuk Koy (Li Çiyayê Mezin Gundê Biçûk) Ji tirkî bo kurdî; Orhan Çelîk, Weşanên Elma 2006, Stenbol, Sagırtaş (Kevirê Ker) Ji tirkî bo kurdî; Orhan Çelîk, 2007, li ber çapê ye,
Agrı Dagı Efsanesî (Efsaneya Çiyayê Agiriyê) Ji tirkî bo kurdî; Yaşar Kemal, 2007 Stenbol.

- Tu çima bêhtir li ser berhevkirina serpêhatiyên kurdî dixebite? Çima bi taybetî berga pirtûkê navê Filîtê Quto girtiye?

 S. Kevirbirî: Beriya her tiştî gelek spas ji bo derfeteke wiha ku ezê bîr û boçûnên xwe li ser mijareke wisa girîng bînim ziman…

Di serpêhatiyên kurdî de; di kilam, lawje, stran, çîrok û çîrvanokên kurdan de tarîxeke veşarî heye. Tarîxa ku bi sedanê salan nehatiye nivîsandin, lê hatiye vegotin… Xasma di nava kilam û destanên eşîrî, qehremanî, evînî de malkambaxî, sosretên giran, evînên ku êdî li dewra me nemane dibin mêvanên dil û mejiyên me. Ez we nizanim lê, ez bixwe dema guh didim van serpêhatî, qewimîn û kilamên kevnare, çawa ku dikevim zikrê bi min tê. Hewçend ku bandor li min dikin, dixwazim kesên din jî hay ji vê xweşikahiyê hebin… Lewre ez hewl didim, van serpêhatiyan binivîsim û bibim wesîle û navgînek ku kesên din jî bixwînin…

Heger îro kurdiya min pariyek tekûz be, ev bi saya van serpêhatî û kilaman e ku bi saya dengbêjên me heta niha hatine… Bi destûra we ez hinek behsa vê yekê bikim;

Zarokatiya min di derdoreke ku kurmancî lê hakim bû de derbas bû. Wekî gelek kesên li herêmê ez jî li dibistanê hînî tirkî bûm. Nayê bîra min ku ez heta niha ligel dê û bavên xwe tenê yek gotin bi tirkî axivîbim. Ev feraset, di civaka ku ez tê de dijiyam “şerm” dihate dîtin. Tirkî tenê zimanê dibistan û eskerîyê bû û divê tenê li wan deran bihata axaftin. Tu caran jî neketim nava komplekseka tirkîaxaftina xerab. Ji ber wê jî ez minetdarê derdora xwe, nemaze jî spasdarê dê û bavê xwe me. Ji ber ku ez bi zimanê xwe baş diaxivim û baş bikar tînim. Bi zimanekî ku hin kes dibêjin “Ji 400 kelîmeyan pêk tê” ew 14 sal in rojnamegeriyê dikim. Bi vî zimanî min heta niha ji 1000’î zêdetir meqale, lêkolîn û hevpeyvîn kirine. Kitabên min berîya bi tirkî bêne weşandin, bi kurdî derketin. Ango bi kurtî ez bibêjim hemû gavan derdoreke min a “Kurdewar” çêbû.

 Hêj di 15 salîya xwe de min dengbêj nas kirin. Di pêşîyê de min kilam ji xalê xwe Dengbêj Salihê Qubînî bihîstin. Paşî jî bi serûwana min a rojnamegeriyê min ligel 80-90 dengbêjan sohbetên dirêj ên dengbêjiyê kirin, ligel hinan min hevpeyvînên dûrûdirêj kirin. Min hinek ji wan weşandin hinan jî ji bo weşanê amade dikim. Hindek ji wan dengbêjan ji nêv me çûn, kurdîya min a heyî bi xêra wan dewlemendtir bû. Ji ber wê ez hinek ji pênûsa xwe deyndarê wan hostayên deng û gotina kurdî û “Vebêjên Dîroka Devkî” me. Lewra kurd milleteke wisa ye ku, tarîxa wan hemû gavan bi destê yên din hate nivîsîn û gotin. Edebîyat û Tarîxa Kurdan a Nivîskî pir kêm e. Lê edebîyata Kurdan a Devkî gelekî dewlemend e. Edebîyata Kurdan a Devkî jî van dengbêjan heta îro anîye. Ez bawer nakim ku em ji bin deynê wan derketine...

 Ez bême ser kitêba xwe ya bi navê Filîtê Quto;

 Ev kitêb di sala 2001-an de bi zimanê kurdî, li Stenbolê ji hêla Weşanxaneya Perîyê ve hate weşandin. Di sala 2004-an de jî, ji hêla Mazlûm W. Dogan ve li zimanê tirkî hate wergerandin û li Stenbolê, ji hêla Evrensel Basın Yayinlari ve hate weşandin…

Kitêb ji 20 kilam û 20 qewimînan pêk hatiye. Lê belê, yek ji wan serpêhatî û kilaman navê xwe li kitêbê kiriye; Filîtê Quto. Ji ber ku yek ji serpêhatiyên ku gelek navdar e, ji herêma xerzan e ku ez lê hatime dinyayê û di nav 20 kilaman de kilama herî dirêj e min xwest ku Filîtê Quto bibe navê pirtûka min…

Zarathustra News – Zarathustra_news@comhem.se

.