.

Dîdar

Hozan X Efrînî
Jibo ji nêz de rewşa girtî û fişarên ku roj be roj bêtir dibin li ser bizava rizgarîya gelê kurd li her çar alîyên Kurdistan ,me wek rojnama ASO  li silêmanêyê başurê Kurdistan, bi baş zanî ku hevdîtineke ber fereh li seroka rêxistina bergirî navneteweî(Defend International)rêkbixin.

Herwa seroka rêxistina bergirîya navneteweyî tîşk dixe bo ser erk û karên ku rêxistina wan, pê rabûye li hemberî wan rijîmên ku li ser Kurdistan de dagîrkerin.

-nasnama we û ya rêxistina we…?

Bi kortî: Nave min Widad Akreyî ye. Ez le bajarê Akre, le Başorê Kurdistanê, hatime dine. Erke min a hiquqî u mirovahî seroka rexistina Bergerî Navnetewyî (Defend International) ye. Ji layek din çend erk û xwendinên din jî le paş min hene. Yek jwana pisporîya nexoşîyen zikmakî, a ko min xwendî le Danimark. Le universitîya Hevlere jî xwendina endaziyarî a medenî min bedest xestiye de sala 1990an de.  

Le ser aste navneteweyî kar û xebatên min hene, u de meha oktoberê ya sala 2007an de, li Neteweyên Hevgerti, nûnertiya Rêxstina Bergerî ya Navnetewyî min kirye. Di meha oktoberê ya sala 2006an û meha Aprile ya sala 2007an de, li Neteweyên Hevgertî, nûnertiya  Rêxstina Efûya Navnetewî min kiriye. Chendin post u erken navneteweyî de salen borî de min helgertine, wek: Balyoza Rêxistina Efûya Navnetewî ya li Dijî Îşkenceyê, endamtiya Desteya Bilind a Şaxa Rêxistina Efûya Navnetewî  ya Danîmark, endamtiya Komeleya Yekîtiya Ewropayê ya Rêxstina Efûya Navnetewî, endamtiya Desteya Polîtîk a Berpirsyar a Rêxistina Efûya Navnetewî, endamtiya Desteya Pêşxistin û Berfirehkirina Rêxstina Efûya Navnetewî, endamtiya Desteya Kar a Rêxstina Efûya Navnetewî, nûneriya Desteya Rêvebirya Bilind a  Rêxistina Efûya Navnetewî  li ba Rêxstina Alîkariya Penabera ya Danîmarkî û Desteya Îltîcayê, beşdarî  de karê komîsyona kêmkirina çekan û amadekirina beyannameyen kêmkirina çekan.

Niha min xo keşandiye le rêxistina Efûya Navnetewî, û hemo kar u xebaten min ji bo Rêxistina Bergerî a Navnetewî ye.

-kar û xebata we yên kû di xizmetî tevgera rizgarîya neteweyîya kurdî de ta çend bandore xwe li ser pêşkeftina pirsa kurdî li dervayê welat hebûye…?

 Çavpekeftinen de nava meidyayen cihanî de derfetan dede ko serhatiyen xwe wek zarokek, paşî wek jinek kurd û serhatiyen gele xwe wek meletek bin dest, benme zeman û keşe û peşelkirinen mafen kurdan benme berçav. Bo nemone de radio ya Danimarkî de ya fermoyî “Danmark Radio (DR)”, do program hatin terxan kirin ji bo interview kirina me bo mawa 3 saatan, û persen wan le ser doza gele kurd, le ser zemane kurdî, le ser ayine kurdan a kevnar, le ser şere kimyawî, le ser Anfale, le ser zor layanen diroke kurdî hebon. Ev minaka le ser terxan kirina xwe ji bo peşve birine doze gele xwe.

De hemo pêşkêşkirinen seminaren hiqûqî, çandî, akademî û lêkolînî li piraniya bajarên Danîmarkayê û şaxên Rêxistina Navneteweyî û saziyên çandî de ez perse kurdan tinem zeman.

De pêşkêşkirina axaftinan di bernameyên giring ên têkildarî mafê mirovan de ez de xizmete peşkeftina pirsa kurdî me. De meha oktobere de, le Netweyin Hevgertî, le New Yorke, de axftine me de le berdem komita yeke a Nateweyin Hevgertî, hereşen le ser gele kurd le Başore Kurdistan u dosiye işkence ya desthelatdaren Iraqe yen regima bere hatin dobat kirin bi awayek nûh.

De sala 2005an de wek nûçegihaniya Radyo a 2000FM ya usturalî- beşa kurdî, rewşa gertiyen kurd le hemo parçen Kurdistane de hatine şrove kirin û reyen çaraseriye de hatin ron kirin.

De bware çalakiyan de, de nava rekxistinen Navnetewyî, me hewel daye ko keşen Kurdan de nava zindanen regimen nedimokrat yen desthelat ben berçav kirin û arîkirin.

Gelek gotar û nivîsin bi zimanê danîmarkî di rojnameyên navdar de hatine bilavkirin. Her wiha gotarên bi zimanê kurdî û erebî, û înglizî  jî hatine nivîsandine.

Ji aliyek din ve, di sala 2003’yan de romana min ‘Xebatnama Tara’ bi zimanê danîmarkî hat bilavkirin. De vi pirtoke de diroka kurden başor de salen 1970 – 2003 hatiye gotin be şewe roman. Di sala 2005an de romana ‘Xebatnama Tara’ hat wergeran ji bi zimanê norvecî, u pirtok ji aliyê Wezareta Çanda Norveçê ve hat kirîn û ji bo hemo pirtûxaneyên Norveçê hat nartin.

-Aye jibona rojnameûsanî kurd adnan hesen por û hîwa, hewildanên we gêştin kû…ta azad bikin…?

Rêxistina Bergerî Navneteweyî matersiye xwe sebaret bi herdo rojmausen kurd anî zeman, û her de meha 7an de kempinek despekir û hat xwastin ji desthelatdaren Irane ko sizaye le sedaredane le ser wan la bebe. Herweha me peywendiyen fermoyî gertin di gel Neteweyn Hevgertî, Yeketiye Europî u CPT ve, û le wan hat xwastin ko karbeken ji bo rawestandine van sizayan û peştgeriye xwe derberin jibo herdo rojnamavanen kurd. Em pir xoşhalin ko hemo kesen me peywendî pera kirî bi xeber hatin le ser rewşa herdo rojnamavanan. Û namayen hinek layanan hatine bilav kirin le ser malpere me.

Rexistina me sopasiye hemo layanen hevkar deke, û hemo xoşik u brayen me yen ko peştgeriye xwe derberî û name şandin yan jî kempina me bilav kirî. Bi hevkariya xort di gel wana em gehştine ve qonaxe ko dadgaya Irane sizaye lesedaredane le ser brez Hiwa Butimarî la beriye, le bele heşta brez Butimar ne hatiye azad kirin.

Zor bedaxewe ko sizaiye le ser brez Adan Hassanpoori hat pesend kirin. Le bele hevîya me heye, û em kar û xebaten xwe berdewam dekeyin û niha me kempanyayek nûh ji bo serbestberdana herdu rojnamegerên Kurd destpêkiriye, ku li gor vê rewşa dawî, nameyên bi înglîzî ji rayedarên Îranê bêne hinartin. Navenda PEN-a Kurd û gelek komita û rekxrawen din jî piştgiriyê xwe derberî jibo vê kempane û ji hemû endam û dostan xwe xwast ku nameyan ji rayedarên re bişînin.

Em hevîdekeyin le hemo kurdan û mirovdostan ko peştgeriye kempina me beken, û namen ko hatine amade kirin bene hinartin dako rojnamevanen me ben serbest kirin.

Peywendîyen me di gel saziyen navnetweyî anjamen ditir jî hebon. Xelata “Azadiye Mediya” ji aliye do groupen mafenmirovan yen Italî, hate dan jibo Adnan Hassanpoor u Hiwa Butimar. De dimahiye meha Novembera 2007an, xezmen herdo rojnamevanan amade bon le şare Sienna û xelat wergert.

-Rewşa jin û gêncên kurd li rojavayî Kurdistan li jêr fişareke pir mezin daye ji hêla rijîma sûrê de,herwa ji sale 2004 ta îro nêzîkê 5 jin û 15 kurlaw di zindanên rijîm de bê serû şûnin, ma gelo we hîç tiştek jibo wan kir yan na…?

Hemo rodawen le Rojavayi Kurdistane ro deden em le ser radewestin. Niha jî le ser malperen me çendin kempin hene jibo gele me le Rojava ye.

Kempina me hatbo dest pe kirin jibo do nûseren kurd: brez Ibrahim Mostafa u brez Adnan Şex Bozan. Kempin serketî bo û geheşt anjam di roja 24 Oktoberê 2007an, roja azadkirina herdo nûseran.

Kempina me hatiye dest pe kirin jibo keça kurd a geng Cihan Omar. Hêş brez Cihan ne hatiye berdan, le bele desthelatdaren Syria nakerebon ko kotahiye bi jiyane we binen ji ber ko wan zanibo haya me ji gertine we heye.

Kempin me kerebo jibo brez Şex Ali, sekertere parta yeketî le Suriye, û ji bo andamen mala brez şex Xezniweyî, u hin kesen din û aw hat berdan.

De Novembera 2007an çend xopeşandan hatin ole le Rojava ya Kurdistane, û gelek kurden civil hatin gertin. Her de we deme de me kempin bilav kir bi zemanen înglizi, erabî û kurdî jibo azadkirina gertiyan. Niha zaniyarî bi deste me geyştine, û 6 gengen kurd hatin berdan de despeka sala nûh de. Kempina me we berdewam deke ta hemo gertien wan xopeşandanan ben berdan, û herweha do jinen kurd yen ko de van rodawen dawî hatine gertin.

-Jibona fişar û hereşeyên dewleta tirk jibona riswakirin û piştgrî kirina li xelkî sivîlî kurd li qandîlê we li nav sazîyên cîhanî de çikir…?

Yekem pengav geftugo kirin bo le ser doze, û heweldan ji bo peştgerîkirina saziyen civil û cihanî ji bo kempina me dijî hereşen tirkan bo.

Seroke leşkere tirkan le ser akranen TV ye got ko “Amerika zaniyariyen istixbaratî dayne deste me, û vekirina esmane Iraqe ji bo me wataye peştgeriye Amerika ye ji hereşen leşkere me”.

Niha me peywendi bi seroka Amerika kiriye, û herweha di gel seroka congrese Amerika xatu Nansi Pelosi, û me aniye zeman ko nahet qebol kirin ko Amerika arikariya tirkan beke de van herşan de, û esmane Iraqe ji bo tirkan awala beke dako tirk herşen xwe bi azadane anjam beden.

Ji layek din ve destdrejkirinen tirkan le ser axa Başor û le ser gele me le wer hatiye qelemdan wek peşelkirina yasayen nevnetewyî. Nerin u boçonen rekxrawa me Defend International hatiye diyarkirin de nameyein kempina me, yen ko hatine bilavkirin û dikaren bene hinartin jo bo wan layanen me peywendi pera kirin:

Consola Europî le Paris u Bruxele, û ji bo Sekretere geştî a Neteweyen Hevertî brez Ban Ki-Moon, û serok komare Iraqe, û seroke Herme Kurdistane, û serok hokometa Iraqe, û seroke hokometa Herema Kurdistane, û seroke Tirkiye, û seroke hokometa Tirkiye.

 -bê dengîya rayê giştî cîhan li hemberî kiryarên ne rewa yê artêşa tirkî li herêma kurdistanê, çi wateyê dide…?

Tirkiye di be paşekeşe beke le gonden herema Kurdistane. Na be hezen tirkan de nave hereme de cegir bebin.

Rekxrawa me Defend International hereşen tirkan şermezar deke. Hereşen tirkan aşkira kirye ko Turkiye reze le serwerî ye Iraqe û Başore Kurdistane nagere. Koştina xeleken civil û tekdana hinde gondan peşelkirina rekewtenen Geneve ye.

Bi dengi ya her layaneki hawbeşi ye de peşelkirina rekewtenen Geneve û yasayen navneteweyî, bi tabyet Blenama Paris û berga 2 xala 4 a Blenama Navnetewyi a Netewyen Hevgertî. Blenama Navnetewyî beşeke de yasayen orfî yen Navneteweyî ye û de be hemo welat pabend bin.

-Êwe wek jineke kurd li astî navcîhanîda navdarin,aye berhemên kar û xebatên we ta çi radê xizmetî jina kurd dike, kû di demekê da,bi sedan jin li Kurdistan xwe dişewitînin, û bi taybet li herêm azad da…?

Di gelek kenalên TV, radyo û malperên înternetê de, derbarê mijarên mafên mirovan û tundiya li hemberî jinê de gotin û nivisen me hene. Herweha beşdarbon û amadekirina zor bername û program û mejaren kanalen sataliyetê le ser koştine jinan û xosotine jinan le hemo parçen Kurdistane.

Dîsa di amadekirina gelek kempinên cur bi cur ên rêxistinên Kurdî, danîmarkî û navnetewî em bûyene alîkar û me rewşa jina kurd û feşaren le ser wan keriye beşek de programan de.

Konferanse jinen kurd le havîna par sal le Almaniya hat le dar xistin. Jinen kurd ji her 4 parçen Kurdistane  solgana: “Jin jiyane – jiyane ne koje!” pejerand. Rekxîstina me proje xwe sebaret bi koştinen şerefe peşkeş kir.

Projen din ji le peşa me hene û hewlen me hene ko konferansa Jinen Kurd le Başori Kurdistane de sale nûh de bet bestin.

Diyarda şewitandin û koştina jinan diyardek zor diltezene. De be reyen çaraseriye hatban çespandin, le bele hejmara koştina jinan heş blinde û eve diyar deke ko strategiyek le layan perpersiyar şaşe yan ji tune ji bo kotiyi înana koştine jiyane.

-rewşa kerkûk piştî kû bi 6 meh hate paşvexistin wun çawa dinirxînin…?

Wek kurdek nerina min awe ku paşvexistina ce bi ce kirina berga 140 denava yasayen Iraqe de, paşveçone de proseya demokrasî de. Egerên ve paşveçone nezanina berpersiyar û siyasetmedarên kurdane, û xoşbawerî ya beramber bi hokometa navendî le Bexda û sozen Amerika. Belke hin egerên din jî hebin, le bele ger siyaset û strategî ya drost û seranser heba, we çaxe kes, de xewena de jî, nekarebo hezira paşvexistina berga 140 beke.

-namê we ji part û rêxistinên siyasî û yên sivîl yên kurdî çiye…?

Sebaret jinan

Rekxrawa Bergerî Navneteweî dawa le part û rexistinêen siyasî deke ko persgeriya diyarda koştina jinan bet çareserkirin. Kem nebona reja koştina jinan yako te rageyandin diyar deke ko debe gaven din bene havetin. De be layanên berpersiyar xodî derkevin le parastina hawlatiyen xwe. 

Sebaret hereşên Irane û Tirkan

Hereşên Irane u Tirkiye le ser gondan Başor de deme borî de bone sedeme der bi der kirina sedan xanewaden kurd. Niha jî hereşen dawî yen tirkan boyne êgêra çolkirina gondan û jiyane hezaran kesen civil, bi mindal u kal ve, texne metersiye de. Frokyen F16 zîyanen pir mazin bi gonden Başor geyandiye û tenanet qotabxaeş hatine taxitkirin. Nîgeranîya me heye le ser jiyana kesen civil û herweha le ser barûdoxa tendrositîya wan. Çendin hawelati hatine bê mal û cih kirin, çendin kes hatine koshtin, û çendin mindaliş hatine brîndarkirin. Niha jî pewestiya hawelatiyan heye bi yarmetî ye, de vi deme sale de, û serma û seqe heway.

Dawa le desthelatdaran dekyin ko hemo pedawistî ji bo hawelatiyan ben terxan kirin û kar beken ji bo rezgertine le serwerî ya Herme Kurdistane. Di be Tirkiye hemo serbaziyen xwe rawestine, ji ber ko ev hereş debin sedeme tekdane asayiş û heminî û tenaneyî de Herema Kurdistane de. Di be Tirkiye pabend be bi rekewtenet navneteweyî. Erke desthelatdaren ko de nava ve doze de cih degrin ewe ko rez le yasayen navneteweyi u yasayen mafemirovan bet gretin.

Her kes debe cih begre de nava ve prose de ji bo çespandina aşti û aramî û ji bo parastina jiyane kesen civil.

Em cixte le ser dialoge dekin, û berdewam debin de çavderî kirina barodoxe.

 Sebaret gertî û zindaniyan

Maven hemo kesan de be bên parastin. Rewşa tendrostî a zindaniyan de be bet çavder kirin û hemo pedawistiyen tendrostî ji bona wan ben terxankirin. Îşkenje debe bet rawestandin. Şarestanîyet geredayî qedexekirina îşkeje ye.  

Sebaret rexistinên civil

Teka le hemoyan dekeyin ko herdem bê layan kar beken, û berjewendî a gele xwe binen berçav, û xwe dur bexin le hezir û berjewendî yen kesayetî. 

.